Quy định của Liên minh Châu Âu về dán nhãn nội dung AI

Trí tuệ nhân tạo hiện đã được tích hợp sâu vào quy trình làm việc hằng ngày của nhiều doanh nghiệp, dù là soạn thảo nội dung, khởi tạo hình ảnh hay lồng tiếng cho video. Tuy nhiên, khi AI ngày càng trở nên phổ biến, áp dụng áp lực quản lý pháp lý cũng gia tăng, bởi vậy từ ngày 2 tháng 8 năm 2026, Liên minh Châu Âu (EU) sẽ áp dụng quy định công bố thông tin bắt buộc đối với các nội dung được tạo ra có sự hỗ trợ của AI.

Theo Quy định (EU) 2024/1689 - đạo luật toàn diện đầu tiên trên thế giới về AI - các doanh nghiệp phải dán nhãn rõ ràng cho những nội dung được tạo ra một cách đáng kể bởi AI. Quy định này áp dụng cho bất kỳ sản phẩm nào tạo cảm giác như do con người hoàn toàn thực hiện, chẳng hạn như văn bản viết, hình ảnh chân thực như ảnh chụp, hoặc giọng nói tổng hợp. Nếu nội dung được xuất bản mà không qua sự kiểm duyệt hoặc biên tập chuyên sâu từ con người, việc công bố thông tin là bắt buộc - và hành vi không tuân thủ có thể dẫn đến các chế tài xử phạt.

Yêu cầu dán nhãn AI là gì?

Theo Điều 50 của Quy định (EU) 2024/1689, Liên minh Châu Âu đang đưa vào áp dụng một yêu cầu mang tính ràng buộc pháp lý về việc dán nhãn cho các nội dung do AI tạo ra. Quy định này đặc biệt nhắm vào các nội dung được tạo ra hoặc có sự can thiệp bởi các hệ thống AI mà có thể bị nhầm lẫn là do con người thực hiện hoặc là đời thực — chẳng hạn như văn bản, hình ảnh, giọng nói hoặc video. Mục tiêu cốt lõi là: đảm bảo tính minh bạch và ngăn chặn hành vi lừa dối, đặc biệt là trong trường hợp của công nghệ deepfake.

Như Điều 50(4) đã quy định rõ: “Các bên triển khai hệ thống AI nhằm tạo ra hoặc can thiệp vào các nội dung hình ảnh, âm thanh hoặc video cấu thành một deepfake, phải công bố rõ ràng rằng nội dung đó đã được tạo ra hoặc can thiệp bằng phương thức nhân tạo.”

Một quy định tương tự cũng được áp dụng đối với văn bản: “Các bên triển khai hệ thống AI nhằm tạo ra hoặc can thiệp vào văn bản được xuất bản với mục đích thông tin đến công chúng về các vấn đề thuộc lợi ích công cộng, phải công bố rõ ràng rằng văn bản đó đã được tạo ra hoặc can thiệp bằng phương thức nhân tạo.”

Mức phạt vi phạm quy định dán nhãn nội dung AI

Mức phạt vi phạm quy định dán nhãn nội dung AI (thuộc Điều 50 về nghĩa vụ minh bạch thông tin) được quy định cụ thể tại Điều 99 của Đạo luật AI Châu Âu (EU AI Act)[1].

Mức phạt áp dụng khung phạt Bậc 2 (Tier 2) dành cho các vi phạm về nghĩa vụ vận hành và minh bạch. Số tiền phạt cụ thể như sau:

- Đối với doanh nghiệp lớn: Phạt tiền lên tới 15 triệu EUR (khoảng 400 tỷ VNĐ) hoặc 3% tổng doanh thu toàn cầu hằng năm của năm tài chính trước đó, tùy thuộc vào số nào cao hơn; 
- Đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) và các công ty khởi nghiệp (Startups): Đạo luật áp dụng cơ chế giảm nhẹ đặc biệt, mức phạt sẽ tính theo số nào thấp hơn giữa hai hạn mức trên để tránh gây phá sản cho các doanh nghiệp quy mô nhỏ.

Bình luận về quy định của EU về gắn nhãn nội dung do AI tạo ra

Về quy định nêu trên có thể đưa ra các nhận xét sau:

1. Về cơ bản, vấn đề không đơn thuần là “gắn nhãn AI”. AI Act yêu cầu minh bạch trong các trường hợp có nguy cơ gây hiểu lầm, như chatbot, deepfake hoặc nội dung tổng hợp có thể khiến công chúng tin là thật. Không phải mọi tài liệu có sử dụng AI đều bắt buộc phải gắn nhãn.

2. Mục tiêu cốt lõi là chống lừa dối chứ không phải chống AI. Triết lý của AI Act là bảo đảm người dùng có quyền biết khi nào họ đang tương tác với AI hoặc tiếp nhận nội dung tổng hợp có ý nghĩa quan trọng.

3. AI Act có thể trở thành “GDPR thứ hai”[2]. Trong tương lai, việc hiển thị thông báo AI, watermark hoặc thông tin nguồn gốc có thể trở nên phổ biến như banner cookie sau khi GDPR có hiệu lực.

4. Thách thức lớn nhất là xác định thế nào là “AI-generated”. Trong thực tế, phần lớn nội dung sẽ là kết quả cộng tác giữa AI và con người. Nếu phạm vi quá rộng, gần như mọi nội dung số đều phải gắn nhãn và người dùng sẽ dần bỏ qua các cảnh báo.

5. Vấn đề kỹ thuật quan trọng hơn việc dán nhãn là chứng minh nguồn gốc nội dung. Các giải pháp như metadata, watermark vô hình và tiêu chuẩn provenance[3] (ví dụ C2PA) nhiều khả năng sẽ đóng vai trò trung tâm.

6. Dưới góc độ pháp lý sở hữu trí tuệ, quy định này sẽ làm phát sinh nhiều vấn đề mới: mức độ đóng góp của AI, nghĩa vụ công bố, trách nhiệm khi cố tình bỏ nhãn, cũng như các tranh chấp liên quan đến deepfake và quyền tác giả.

7. Đối với Việt Nam, nên tiếp thu triết lý quản lý của EU nhưng không sao chép máy móc. Nên tập trung vào ba nguyên tắc: (i) minh bạch khi AI có khả năng gây hiểu lầm; (ii) không bắt buộc gắn nhãn đối với mọi trường hợp AI chỉ hỗ trợ nhỏ; và (iii) ưu tiên chuẩn kỹ thuật chứng minh nguồn gốc hơn là chỉ yêu cầu một dòng chữ thông báo.

Kết luận: AI Act không nhằm cản trở sự phát triển của AI mà hướng tới xây dựng một hạ tầng niềm tin cho nền kinh tế số. Thành công của mô hình này sẽ phụ thuộc nhiều vào khả năng xác định ranh giới giữa 'AI hỗ trợ' và 'AI tạo ra', cũng như việc hình thành các tiêu chuẩn kỹ thuật đáng tin cậy./.

Nguồn: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/eu-icons-labelling-ai-generated-content