Phân tích chuyên sâu về tranh tụng và ranh giới quyền trong vụ “Thần đồng Đất Việt”

1. Vụ án khó ở đâu?

Nhìn từ bên ngoài, vụ án có vẻ đơn giản: ai trực tiếp sáng tạo bốn hình tượng Trạng Tí, Sửu Ẹo, Dần Béo và Cả Mẹo thì người đó là tác giả. Nhưng khi bước vào tranh tụng, vấn đề phức tạp hơn nhiều. Hồ sơ đăng ký quyền tác giả từng thể hiện bà Phan Thị Mỹ Hạnh là đồng tác giả; Công ty Phan Thị là chủ sở hữu; và sau khi Lê Linh ngừng cộng tác ở tập 78, Công ty tiếp tục xuất bản các tập mới với họa sĩ khác. Phía bị đơn vì vậy có thể dựa đồng thời vào hồ sơ đăng ký, tư cách chủ sở hữu và quyền làm tác phẩm phái sinh.

Khó khăn của phía Lê Linh là phải thừa nhận phần đúng trong lập luận của đối phương nhưng chứng minh rằng kết luận của họ đi quá xa. Không thể thắng bằng cách phủ nhận quyền của Phan Thị. Phải làm cho Hội đồng xét xử thấy rằng quyền tài sản và quyền nhân thân cùng tồn tại, và quyền làm tác phẩm phái sinh không phải là giấy phép để tùy ý làm biến dạng hình thức thể hiện do tác giả sáng tạo.

Đây cũng là lý do vụ án từng chia rẽ dư luận. Một bên nhìn từ logic đầu tư và sở hữu: công ty bỏ tiền, tổ chức sản xuất và là chủ sở hữu, vậy phải được tiếp tục khai thác. Bên kia nhìn từ logic sáng tạo: các nhân vật có diện mạo, thần thái và cá tính thị giác vì có lao động sáng tạo trực tiếp của họa sĩ. Cả hai trực giác đều có phần hợp lý; nhiệm vụ của luật sư là chuyển xung đột trực giác đó thành một cấu trúc pháp lý có thể áp dụng.

2. Lê Linh không phủ nhận quyền làm tác phẩm phái sinh

Điểm xuất phát phải được nói thật rõ: phía Lê Linh không chủ trương rằng Phan Thị phải dừng Thần Đồng Đất Việt sau tập 78. Phan Thị là chủ sở hữu quyền tài sản và có quyền khai thác tác phẩm trong phạm vi pháp luật. Trọng tâm phản đối là cách thức tiếp tục khai thác: các họa sĩ sau vẫn sử dụng những hình tượng do Lê Linh sáng tạo nhưng thể hiện thành những biến thể mà ông cho rằng làm hỏng hình tượng.

“Anh có quyền làm tiếp bộ truyện. Nhưng quyền làm tiếp không đồng nghĩa với quyền làm hỏng những hình tượng do tôi sáng tạo rồi tiếp tục đưa chúng ra công chúng như chính những hình tượng ấy.”

Cách đặt vấn đề này rất quan trọng. Nó tránh một tranh luận giả tạo rằng phải chọn một trong hai: hoặc chủ sở hữu có quyền, hoặc tác giả có quyền. Thực tế cả hai đều có quyền. Tranh chấp phát sinh ở vùng giao nhau giữa quyền khai thác kinh tế và quyền bảo vệ mối liên hệ nhân thân của tác giả với hình thức thể hiện.

3. Không phải cứ đổi tư thế là tạo ra một tác phẩm khác

Một nhân vật truyện tranh phải được diễn hoạt: đứng, ngồi, chạy, khóc, cười, giận dữ, quay lưng, nhìn nghiêng và xuất hiện trong vô số tình huống. Chỉ thay đổi tư thế hoặc biểu cảm không đương nhiên biến hình tượng thành một tác phẩm hoàn toàn khác. Nếu cứ coi mỗi tư thế mới là một tác phẩm độc lập, việc phân tích quyền đối với nhân vật truyện tranh sẽ xa rời thực tế sáng tạo.

Vấn đề không phải họa sĩ sau có được vẽ Trạng Tí đang khóc thay vì đang cười hay không. Vấn đề là trong quá trình diễn hoạt, người vẽ sau có duy trì được những đặc trưng tạo hình cốt lõi và thần thái khiến công chúng nhận ra nhân vật hay không. Một hình tượng có thể vẫn đủ dấu hiệu để độc giả nói “đây là Trạng Tí”, nhưng đồng thời bị vẽ vụng, cứng, thiếu biểu cảm hoặc méo mó so với hình thức thể hiện gốc.

Chính vùng này mới đặt ra quyền bảo vệ sự toàn vẹn. Không phải mọi khác biệt đều bị cấm; cũng không phải mọi khác biệt đều được miễn trừ chỉ vì chủ sở hữu gọi sản phẩm mới là tác phẩm phái sinh.

4. “Vẽ xấu đi” có thể trở thành vấn đề pháp lý

Tại phiên tòa, việc so sánh các hình vẽ không nhằm biến Hội đồng xét xử thành ban giám khảo mỹ thuật. Mục tiêu là chứng minh rằng những chi tiết thị giác nhỏ có thể quyết định biểu cảm và thần thái của nhân vật. Các tường thuật công khai về phiên xử ghi nhận phía Lê Linh đã chỉ ra sự khác nhau ở nếp nhăn giữa hai chân mày, đuôi mắt, mí mắt dưới và khả năng thể hiện cảm xúc của Trạng Tí ở những tập do họa sĩ sau thực hiện.

Một nhân vật vẫn có thể mang các dấu hiệu nhận diện quen thuộc nhưng mất “linh hồn” do cách thể hiện kém. Khi đó, điều đáng quan tâm không chỉ là quyền sao chép hay quyền làm phái sinh, mà còn là hậu quả đối với tác giả của hình thức thể hiện gốc. Nếu độc giả vẫn gắn nhân vật với Lê Linh nhưng cảm nhận chất lượng hình tượng xuống cấp, uy tín nghề nghiệp của tác giả có thể bị ảnh hưởng.

Do đó, cụm từ “vẽ xấu” trong tranh tụng không nên được hiểu như một phán xét thẩm mỹ thuần túy. Nó phải được cụ thể hóa thành những thay đổi có thể quan sát và giải thích: tỷ lệ, nét mặt, khả năng biểu cảm, sự nhất quán của đặc trưng tạo hình, và mức độ mà biến thể mới còn được công chúng nhận diện là hình tượng của tác giả ban đầu.

5. Sự bức xúc của tác giả là một dữ kiện có ý nghĩa

Quyền nhân thân tồn tại vì pháp luật thừa nhận tác phẩm không chỉ là hàng hóa. Tác giả có một mối liên hệ tinh thần và nghề nghiệp với tác phẩm. Vì vậy, việc tác giả bức xúc khi nhìn thấy hình tượng do mình sáng tạo bị người khác làm méo mó không thể bị gạt bỏ ngay bằng nhận xét rằng đó chỉ là cảm xúc chủ quan.

Tất nhiên, tác giả nói “tôi bị tổn thương” không tự động đồng nghĩa với việc đã có xâm phạm. Nhưng sự bức xúc trở thành chứng cứ đáng kể khi tác giả giải thích được vì sao mình bị tổn thương: đặc trưng nào bị làm sai, hình tượng bị thay đổi ra sao, công chúng tiếp tục liên hệ biến thể mới với ai, và sự thay đổi ảnh hưởng thế nào đến danh dự hoặc uy tín nghề nghiệp.

Trong vụ Thần Đồng Đất Việt, sự phản đối của Lê Linh không phải phản ứng thoáng qua. Ông theo đuổi vụ kiện trong hơn một thập kỷ. Điều đó cho thấy tranh chấp không chỉ là câu chuyện tiền bạc hoặc quyền khai thác thương mại, mà còn là nỗ lực bảo vệ mối liên hệ giữa người sáng tạo với các hình tượng đã trở thành dấu ấn nghề nghiệp của mình.

6. “Công chúng hiểu lầm” không phải là điều kiện duy nhất

Một cách lập luận thường gặp là chỉ coi danh dự, uy tín bị phương hại khi chứng minh được công chúng đã hiểu nhầm phiên bản do người khác thực hiện là do chính tác giả gốc thực hiện. Cách tiếp cận này có thể quá hẹp. Công chúng hiểu lầm là một dạng chứng cứ mạnh, nhưng không phải toàn bộ nội hàm của quyền bảo vệ sự toàn vẹn.

Trong trường hợp Thần Đồng Đất Việt, nếu độc giả nhìn các tập sau và cho rằng Lê Linh vẫn là người vẽ, rồi nhận xét rằng ông “bây giờ vẽ xấu hơn xưa”, mối liên hệ với uy tín nghề nghiệp rất rõ. Nhưng ngay cả khi ấn phẩm không ghi tên Lê Linh ở từng tập, bốn hình tượng vẫn có lịch sử sáng tạo và sự gắn kết với tên tuổi ông. Việc những hình tượng ấy bị làm giảm chất lượng vẫn có thể là một yếu tố gây tổn thương nghề nghiệp.

Vì vậy, đánh giá phương hại nên dựa trên tổng thể: mức độ gắn kết giữa tác giả và hình tượng; tính chất, mức độ của thay đổi; chất lượng và ý nghĩa của phần bị thay đổi; cách công chúng nhận diện tác phẩm; phản ứng và lý giải cụ thể của tác giả; cùng bối cảnh khai thác thương mại.

7. Nghịch lý: đôi khi copy đúng còn an toàn hơn cố vẽ lại

Một điểm tưởng nghịch lý nhưng rất quan trọng là: nếu chủ sở hữu có quyền sao chép và khai thác những hình vẽ đã có, việc sử dụng lại những mẩu tranh phù hợp với cốt truyện mới có thể giữ nguyên được hình thức thể hiện của tác giả. Ngược lại, thuê một họa sĩ khác cố “vẽ giống Lê Linh” nhưng không đủ khả năng giữ được thần thái có thể tạo ra chính rủi ro về sự toàn vẹn.

Điều này cho thấy tranh chấp không thể giản lược thành công thức “vẽ giống là sao chép, vẽ khác là tác phẩm mới”. Trong quan hệ giữa tác giả và chủ sở hữu, việc sao chép đúng có thể là một cách khai thác quyền tài sản mà không làm tổn hại hình thức thể hiện; trong khi việc vẽ lại một cách vụng về có thể tạo ra biến thể vừa đủ giống để công chúng nhận diện, vừa đủ khác để làm hỏng hình tượng.

Tất nhiên, giải pháp cắt ghép hoặc sử dụng lại tranh cũ phải phù hợp với cốt truyện và các quyền cụ thể mà chủ sở hữu có. Nhưng về mặt lý luận, ví dụ này rất hữu ích để chứng minh rằng quyền toàn vẹn không thể được phân tích chỉ bằng tiêu chí “có sao chép hay không” hoặc “có hình mới hay không”.

8. So sánh với âm nhạc và mỹ thuật

Có thể kiểm tra logic trên bằng một ví dụ khác. Một người thuê nhạc sĩ sáng tác bài hát và là chủ sở hữu quyền tài sản. Sau đó người đó thuê nhạc sĩ khác sửa lời, đổi giai điệu hoặc cấu trúc rồi gọi đó là tác phẩm phái sinh. Việc có quyền làm tác phẩm phái sinh không tự động giải quyết mọi vấn đề về quyền nhân thân của nhạc sĩ ban đầu. Nếu sửa đổi làm tác phẩm bị xuyên tạc hoặc phương hại đến danh dự, uy tín tác giả, tranh chấp vẫn có thể phát sinh.

Tương tự với hội họa. Người thuê họa sĩ vẽ một chân dung có thể sở hữu quyền tài sản. Nếu sau đó thuê người khác dựa trên bức tranh đó tạo phiên bản mới, phải phân biệt quyền khai thác kinh tế với quyền bảo vệ sự toàn vẹn. Không có lý do nguyên tắc nào để coi âm nhạc phải tôn trọng tác giả hơn hội họa, hoặc ngược lại.

Những phép thử này giúp tránh ngụy biện theo loại hình tác phẩm. Tiêu chí phải nhất quán: ai có quyền tài sản; hành vi nào thuộc phạm vi khai thác được phép; sửa đổi tác động thế nào đến hình thức thể hiện; và có chạm đến quyền nhân thân của tác giả hay không.

9. Ý nghĩa của cách Hội đồng xét xử nhìn nhận vụ án

Theo nội dung công khai của bản án phúc thẩm, Hội đồng xét xử xác định hình thức thể hiện gốc của bốn nhân vật được thể hiện ở một số góc nhìn và xác định Lê Linh có quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Đồng thời, Tòa cũng thừa nhận Phan Thị là chủ sở hữu. Đây là điểm rất quan trọng: phán quyết không xóa quyền tài sản của Phan Thị mà đặt quyền đó trong giới hạn của quyền nhân thân.

Tòa phúc thẩm bác kháng cáo và giữ nguyên kết quả cốt lõi của bản án sơ thẩm: công nhận Lê Linh là tác giả duy nhất của hình thức thể hiện bốn nhân vật, buộc chấm dứt việc tạo và sử dụng các biến thể xâm phạm, xin lỗi công khai và thanh toán một phần chi phí luật sư. Vụ án vì vậy có giá trị thực tiễn vượt ra ngoài tranh chấp giữa hai bên: nó buộc giới sáng tạo và doanh nghiệp phải chú ý hơn đến ranh giới giữa ownership và authorship.

Tuy nhiên, không nên đọc bản án thành một nguyên tắc cực đoan rằng hễ thay đổi bất kỳ nét vẽ nào là xâm phạm. Bài học đúng hơn là: chủ sở hữu không thể viện quyền làm tác phẩm phái sinh như một lá chắn tuyệt đối trước quyền nhân thân. Mỗi trường hợp phải được đánh giá trên nội dung sửa đổi và hậu quả đối với tác giả.

10. Bài học cho luật sư tranh tụng sở hữu trí tuệ

Vụ án cho thấy trong tranh tụng sở hữu trí tuệ, điều luật chỉ là điểm bắt đầu. Với đối tượng thị giác, luật sư phải giúp Hội đồng xét xử “nhìn thấy” vấn đề. So sánh trực quan, chỉ ra từng đặc trưng, giải thích chức năng của đường nét và biểu cảm có thể thuyết phục hơn nhiều trang lý luận trừu tượng.

Luật sư cũng phải tránh tự đẩy mình vào thế phủ nhận những điều hiển nhiên. Nếu Phan Thị thực sự là chủ sở hữu quyền tài sản, việc phủ nhận toàn bộ quyền khai thác của Công ty sẽ làm yếu lập luận. Chiến lược tốt hơn là thừa nhận quyền đó rồi chứng minh giới hạn. Khi một bên chủ động thừa nhận phần đúng của đối phương, phần phản biện còn lại thường trở nên đáng tin cậy hơn.

Một bài học khác là phải tách “đẹp - xấu” khỏi tiêu chí pháp lý nhưng vẫn sử dụng chất lượng nghệ thuật như dữ kiện. Tòa không quyết định thị hiếu. Tòa xem xét việc hình thức thể hiện có bị thay đổi, biến dạng và việc đó có phương hại đến tác giả hay không. Vì vậy chứng cứ mỹ thuật phải được chuyển hóa thành ngôn ngữ pháp lý.

11. Bài học cho chủ sở hữu: đừng đợi đến lúc tranh chấp mới xử lý quyền sửa đổi

Nếu biết ngay từ đầu rằng một tác phẩm sẽ có vòng đời dài, sẽ có sequel, remake, adaptation hoặc nhiều ê-kíp tiếp tục thực hiện, chủ sở hữu nên xử lý vấn đề trong hợp đồng thuê sáng tạo. Điều khoản sở hữu quyền tài sản là cần thiết nhưng chưa đủ. Hợp đồng nên nói rõ phạm vi sửa đổi, cải biên, chuyển thể, phát triển và quyền thuê bên thứ ba tiếp tục.

Đối với nhân vật truyện tranh, có thể dự liệu việc thể hiện nhân vật trong các tư thế, biểu cảm, trang phục, độ tuổi, bối cảnh và tình huống khác nhau; quy định chuẩn tạo hình hoặc character bible; cơ chế kiểm soát chất lượng; và trường hợp nào cần tham vấn hoặc xin chấp thuận của tác giả.

Đối với âm nhạc, cần dự liệu sửa lời, phối khí, chuyển thể, phiên bản quảng cáo, bản rút gọn, bản dịch và việc sử dụng bởi nghệ sĩ khác. Đối với mỹ thuật, cần dự liệu việc thay đổi kích thước, bố cục, màu sắc, cắt ghép hoặc tạo phiên bản mới. Không có một câu “mọi quyền thuộc bên thuê” nào có thể thay thế cho việc mô tả cụ thể nhu cầu khai thác.

12. Nếu hợp đồng cũ không rõ: xin phép là giải pháp quản trị tốt

Khi hợp đồng đã ký từ trước và không có điều khoản rõ về sửa đổi, chủ sở hữu có thể tranh luận rằng mình có quyền làm tác phẩm phái sinh. Nhưng về quản trị rủi ro, câu hỏi quan trọng hơn là: có đáng biến một bất đồng có thể giải quyết bằng thỏa thuận thành một vụ kiện kéo dài nhiều năm hay không?

Nếu dự kiến sửa đổi đáng kể, cách an toàn là liên hệ tác giả, trình bày phương án và lấy sự đồng ý bằng văn bản. Điều này không có nghĩa chủ sở hữu thừa nhận mình không có quyền tài sản. Nó chỉ là cách xử lý phần giao thoa với quyền nhân thân một cách minh bạch và tôn trọng.

Tư vấn tốt không phải là cố tìm mọi lập luận để chống lại tác giả muốn bảo vệ đứa con tinh thần của mình. Tư vấn tốt là nhận diện trước vùng xung đột, thiết kế thủ tục để hai bên biết và đồng ý với cách tác phẩm sẽ được phát triển, và tránh để quyền tài sản hợp pháp trở thành nguồn của một tranh chấp nhân thân không cần thiết.

13. Không nên dùng thuật ngữ “từ bỏ quyền” một cách máy móc

Quyền nhân thân có cấu trúc khác quyền tài sản. Trong thực tiễn hợp đồng, điều quan trọng không phải lúc nào cũng là buộc tác giả tuyên bố một cách chung chung rằng họ “từ bỏ quyền nhân thân”. Cách viết như vậy vừa dễ gây tranh luận về hiệu lực, vừa không phản ánh đúng nhu cầu của giao dịch.

Cách tốt hơn là xác định những hành vi khai thác dự kiến và lấy sự đồng ý trước của tác giả đối với chúng: sửa đổi ở mức nào, ai được tiếp tục thực hiện, có được thay đổi tạo hình hay không, có được tạo sequel/prequel/remake hay không, khi nào cần thông báo hoặc xin chấp thuận bổ sung. Sự đồng ý cụ thể giúp chủ sở hữu có căn cứ vận hành và giúp tác giả biết trước số phận của tác phẩm.

Trong những trường hợp nhạy cảm, có thể bổ sung cơ chế tham vấn thiện chí, quyền xem trước mẫu, tiêu chuẩn chất lượng hoặc quyền yêu cầu không gắn tên tác giả với phiên bản mà họ không trực tiếp thực hiện. Những cơ chế này thường hữu ích hơn một câu miễn trừ quá rộng.

14. Điều khoản mẫu đề xuất

“Tác giả xác nhận đã được thông báo đầy đủ về mục đích và phương thức khai thác Tác phẩm và đồng ý bằng văn bản rằng Chủ sở hữu có quyền, trực tiếp hoặc thông qua bên thứ ba, chỉnh lý, biên tập, cải biên, chuyển thể, phát triển và làm tác phẩm phái sinh từ Tác phẩm trong phạm vi quy định tại Hợp đồng. Đối với hình tượng nhân vật, quyền này bao gồm việc tiếp tục thể hiện nhân vật trong các tư thế, biểu cảm, trang phục, bối cảnh và tình huống khác nhau, và việc thuê hoặc chỉ định họa sĩ/tác giả khác tiếp tục thực hiện.”

“Chủ sở hữu có trách nhiệm bảo đảm việc sửa đổi và phát triển Tác phẩm không xuyên tạc hoặc làm biến dạng những đặc trưng cốt lõi của Tác phẩm theo cách phương hại đến danh dự, uy tín của Tác giả. Đối với thay đổi vượt quá phạm vi đã được Tác giả đồng ý trước hoặc có khả năng ảnh hưởng đáng kể đến sự toàn vẹn của Tác phẩm, Chủ sở hữu sẽ thông báo và lấy ý kiến/chấp thuận bằng văn bản của Tác giả trước khi công bố hoặc khai thác.”

Điều khoản trên chỉ là khung. Với mỗi loại tác phẩm cần thiết kế riêng. Đặc biệt với franchise dài hạn, nên có phụ lục mô tả character bible, style guide, tiêu chuẩn hình ảnh, phạm vi thay đổi được phép và cơ chế phê duyệt. Việc đầu tư vào hợp đồng và quy trình từ đầu rẻ hơn rất nhiều so với chi phí tranh tụng và tổn thất danh tiếng về sau.

15. Giá trị rộng hơn của vụ Thần Đồng Đất Việt

Vụ án có ý nghĩa vượt ra ngoài bốn nhân vật truyện tranh. Nó đặt ra vấn đề chung cho toàn bộ ngành công nghiệp sáng tạo Việt Nam: ai kiểm soát tác phẩm sau khi tác giả rời dự án; chủ sở hữu được thay đổi đến đâu; làm thế nào để franchise tiếp tục tồn tại mà không phủ nhận dấu ấn sáng tạo của người đầu tiên; và hợp đồng phải được thiết kế thế nào để tránh xung đột.

Những câu hỏi này xuất hiện trong phim ảnh, hoạt hình, game, quảng cáo, âm nhạc, thiết kế công nghiệp, kiến trúc và cả phần mềm có yếu tố sáng tạo. Một doanh nghiệp càng muốn xây dựng tài sản trí tuệ dài hạn thì càng cần chain of title rõ, quy chế phát triển tác phẩm rõ và cơ chế xử lý moral rights rõ.

Vụ án cũng nhắc giới luật sư rằng quyền tác giả không thể được tư vấn chỉ như một tài sản có thể mua bán. Tài sản đó được sinh ra từ lao động sáng tạo của một con người và pháp luật giữ lại cho tác giả một vùng quyền nhân thân. Quản trị IP tốt phải tôn trọng cả khả năng thương mại hóa lẫn mối liên hệ sáng tạo đó.

16. Kết luận

Bản chất của vụ Thần Đồng Đất Việt có thể cô đọng như sau: Lê Linh không phủ nhận Phan Thị là chủ sở hữu quyền tài sản và không phủ nhận quyền làm tác phẩm phái sinh. Điều ông phản đối là cách các họa sĩ sau tiếp tục sử dụng các hình tượng do ông sáng tạo nhưng làm chúng bị biến dạng, trong khi những hình tượng ấy vẫn được công chúng nhận diện và gắn với dấu ấn của ông.

Quyền làm tác phẩm phái sinh vì vậy không thể được hiểu là quyền sửa tác phẩm vô giới hạn. Đồng thời, quyền bảo vệ sự toàn vẹn cũng không nên bị hiểu thành quyền cấm mọi sự phát triển tiếp theo. Điểm cân bằng nằm ở việc chủ sở hữu được khai thác quyền tài sản nhưng phải tôn trọng quyền nhân thân; khi dự kiến sửa đổi có nguy cơ chạm tới sự toàn vẹn, sự đồng ý của tác giả là công cụ pháp lý và quản trị an toàn nhất.

Nếu được quay lại thời điểm ký hợp đồng sáng tạo ban đầu, lời khuyên thực tiễn sẽ rất đơn giản: hãy dự liệu tương lai của tác phẩm. Nếu biết sẽ có người khác vẽ tiếp, sửa tiếp, chuyển thể hoặc phát triển tiếp, hãy nói rõ điều đó và lấy sự đồng ý bằng văn bản ngay từ đầu. Nếu đã bỏ lỡ bước đó, hãy xin phép trước khi sửa đổi đáng kể. Đừng đợi đến khi tác giả nhìn thấy đứa con tinh thần của mình bị làm méo mó rồi mới bắt đầu tranh luận xem chủ sở hữu có quyền đến đâu.

Đó cũng là bài học lớn nhất của vụ án: một chủ sở hữu khôn ngoan không cần phải chống đối tác giả để chứng minh quyền của mình. Quyền tài sản bền vững nhất là quyền được thực hiện trên nền tảng một quan hệ pháp lý rõ ràng, có sự tôn trọng và dự liệu đầy đủ đối với người sáng tạo./.

Luật sư Phạm Vũ Khánh Toàn
Giám đốc, PHẠM VÀ LIÊN DANH
 

Nguồn tham khảo công khai:

- Bản án phúc thẩm số 774/2019/DSPT ngày 03/9/2019 của TAND TP.HCM – tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ liên quan Thần Đồng Đất Việt. 
- VTV/VOV/VnExpress/Thanh Niên/VietTimes, các bài tường thuật phiên sơ thẩm và phúc thẩm năm 2019. 
- VietTimes, bài tường thuật ngày 27/8/2019 về chứng cứ so sánh các biến thể nhân vật và quan điểm của họa sĩ Lê Linh. 
- Các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ về quyền nhân thân, quyền tài sản, chủ sở hữu quyền tác giả và tác phẩm phái sinh; khi sử dụng để tư vấn hồ sơ cụ thể cần đối chiếu đúng phiên bản luật áp dụng theo thời điểm.