Tập truyện “Thần đồng Đất Việt” - Quyền làm tác phẩm phái sinh và quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm

Vụ án Thần đồng Đất Việt (Năm 2019)[1] thường được nhắc đến như một tranh chấp về việc ai là tác giả của bốn hình tượng Trạng Tí, Sửu Ẹo, Dần Béo và Cả Mẹo. Nhưng nếu chỉ nhìn ở câu hỏi “ai là tác giả” thì mới thấy một nửa vấn đề. Phần khó hơn là ranh giới giữa quyền tài sản của chủ sở hữu và quyền nhân thân của người trực tiếp sáng tạo hình tượng. Đây là vụ án kéo dài nhiều năm và gây ra các quan điểm trái chiều trong dư luận.

Phía bị đơn - Công ty Phan Thị - có một lập luận thoạt nghe rất mạnh: Công ty là chủ sở hữu quyền tác giả nên có quyền làm tác phẩm phái sinh. Lập luận đó không sai. Chính phía Lê Linh cũng không phủ nhận quyền làm tác phẩm phái sinh của chủ sở hữu. Vấn đề là chủ sở hữu được thực hiện quyền ấy đến đâu khi cách thực hiện làm biến dạng hình thức thể hiện do tác giả sáng tạo và có thể phương hại đến danh dự, uy tín của tác giả?. Là luật sư bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nguyên đơn - họa sĩ Lê Linh - chúng tôi (Công ty luật TNHH Phạm và Liên danh) đã giải thích và làm rõ với Hội đồng xét xử những điểm sau:  

1. Phan Thị có quyền làm tác phẩm phái sinh

Điểm xuất phát phải rõ ràng: Phan Thị là chủ sở hữu và có quyền làm tác phẩm phái sinh. Theo thông tin công khai về Bản án phúc thẩm số 774/2019/DSPT ngày 03/9/2019, Tòa án xác định Lê Linh là tác giả duy nhất của hình thức thể hiện bốn nhân vật, trong khi Phan Thị là chủ sở hữu tác phẩm.

Vì vậy, lập luận của phía Lê Linh không phải “Phan Thị không được làm tiếp Thần Đồng Đất Việt”. Lập luận là: quyền tài sản của chủ sở hữu cùng tồn tại với quyền nhân thân của tác giả. Có quyền làm tác phẩm phái sinh không đồng nghĩa với quyền tùy ý làm biến dạng tác phẩm gốc.

2. Điều Lê Linh phản đối

Họa sĩ Lê Linh không phủ nhận quyền tài sản của chủ sở hữu quyền tác giả trong việc tiếp tục khai thác thương mại bộ truyện. Điều ông kiên quyết phản đối là việc các họa sĩ đi sau tự ý tạo ra những biến thể làm sai lệch, méo mó hình tượng gốc do ông sáng tạo, trực tiếp gây tổn hại đến danh dự và uy tín của tác giả

Đây là khác biệt căn bản giữa việc phủ nhận quyền làm tác phẩm phái sinh và việc yêu cầu chủ sở hữu thực hiện quyền đó trong giới hạn của quyền nhân thân.

3. Vì sao “vẽ xấu đi” có thể phương hại đến danh dự, uy tín

Đối với họa sĩ, hình tượng nhân vật là kết quả lao động sáng tạo và mang dấu ấn nghề nghiệp. Khi một hình tượng đã được công chúng biết đến và gắn với tên tuổi tác giả, người khác tiếp tục thể hiện hình tượng đó một cách vụng về, méo mó hoặc mất thần thái có thể tạo ra hậu quả rất thực tế: độc giả vẫn nhìn thấy Trạng Tí, vẫn liên hệ Trạng Tí với Lê Linh, nhưng lại thấy chất lượng tạo hình suy giảm.

Sự bức xúc của tác giả khi thấy “đứa con tinh thần” bị bóp méo không nên bị gạt bỏ như một cảm xúc không liên quan đến pháp luật. Cảm xúc đó không tự động chứng minh xâm phạm, nhưng khi tác giả chỉ ra cụ thể những đặc trưng tạo hình bị làm sai, giải thích vì sao sự thay đổi phá vỡ hình thức thể hiện và ảnh hưởng đến uy tín nghề nghiệp của mình, đó là yếu tố cần được xem xét khi đánh giá “phương hại đến danh dự, uy tín”.

“Công chúng hiểu lầm” có thể là một biểu hiện của sự phương hại, nhưng không nên bị biến thành điều kiện duy nhất. Bản chất của moral rights còn nằm ở mối liên hệ tinh thần và nghề nghiệp giữa tác giả với tác phẩm.

4. Nghịch lý: đôi khi copy đúng còn an toàn hơn cố vẽ lại

Xét dưới góc độ quyền tác giả, nếu chủ sở hữu quyền tài sản thực hiện hành vi sao chép và phân phối các phân đoạn tranh sẵn có, họ có thể tái sử dụng chúng trong các bối cảnh nội dung mới nhằm bảo lưu nguyên vẹn hình thức thể hiện gốc của tác giả. Ngược lại, việc chỉ định một bên thứ ba mô phỏng phong cách nghệ thuật nhưng không bảo đảm năng lực chuyên môn sẽ dẫn đến rủi ro cấu thành hành vi làm biến dạng hình tượng tác phẩm.

Trong truyện tranh dài tập, nhân vật phải cười, khóc, chạy, ngồi, quay đầu và xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh. Không phải mỗi thay đổi tư thế là một tác phẩm hoàn toàn khác, cũng không phải mọi thay đổi đều xâm phạm quyền toàn vẹn của tác phẩm. Tuy nhiên, nếu họa sĩ đi sau làm sai lệch các đặc trưng định hình cốt lõi, khiến công chúng vẫn nhận diện đó là nhân vật của Lê Linh nhưng chất lượng thẩm mỹ bị suy giảm, thì hành vi này đã trực tiếp xâm phạm vào quyền nhân thân bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, được ghi nhận tại Khoản 4 Điều 19 Luật SHTT “không cho người khác sửa đổi, cắt xén tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả”,

5. Khó khăn của tranh tụng

Trong tranh chấp quyền tác giả đối với hình tượng nhân vật, luật sư không thể chỉ viện dẫn điều luật một cách cơ học. Trọng tâm tranh tụng là phải giúp Hội đồng xét xử phân định tường minh giữa "quyền sở hữu" và "quyền tác giả", giữa hành vi "làm tác phẩm phái sinh" hợp pháp và "làm biến dạng tác phẩm" bất hợp pháp. Nhiệm vụ này đòi hỏi phải chuyển hóa các khái niệm trừu tượng thành hệ thống câu hỏi thực chứng: cấu trúc hình tượng gốc thế nào; đặc trưng nào định danh nhân vật; phiên bản sau thay đổi những gì; và biến đổi đó chỉ là biểu cảm kỹ thuật hay đã can thiệp vào hình thức thể hiện? Khi công chúng vẫn nhận diện được nhân vật của Lê Linh nhưng trong một chất lượng thẩm mỹ suy giảm, hệ quả phương hại đến uy tín nghề nghiệp của tác giả sẽ trở thành chứng cứ trực tiếp.

Xét về mặt lập luận, nếu tách rời hai hệ thống quyền, luận điểm "chủ sở hữu có quyền làm tác phẩm phái sinh" sẽ mang tính áp đặt, trong khi luận lý "đứa con tinh thần" lại dễ bị coi là cảm tính. Do đó, tư duy biện chứng đòi hỏi luật sư phải chứng minh sự đồng tại của cả hai quyền, đồng thời xác lập chính xác "điểm tới hạn" — nơi việc thực thi quyền tài sản của chủ sở hữu đã xâm lấn vào vùng bảo hộ bất khả xâm phạm của quyền nhân thân.

6. Bài học cho chủ sở hữu và luật sư tư vấn

Bài học quan trọng nhất không phải là tìm cách chống lại tác giả sau khi tranh chấp phát sinh. Chủ sở hữu chuyên nghiệp phải dự liệu ngay từ đầu rằng tác phẩm có thể cần sửa đổi, chuyển thể, phát triển, làm phần tiếp theo hoặc giao người khác tiếp tục thực hiện.

Khi ký hợp đồng thuê sáng tạo, ngoài việc xác định rõ chủ sở hữu quyền tài sản, nên quy định rõ phạm vi tác giả đồng ý cho sửa đổi, cải biên, chuyển thể, phát triển và làm tác phẩm phái sinh; quyền thuê bên thứ ba tiếp tục thực hiện; phạm vi thay đổi đối với hình tượng, nhân vật, bố cục, lời, nhạc hoặc các yếu tố sáng tạo khác; và cơ chế xin ý kiến khi thay đổi vượt quá phạm vi đã dự liệu.

Nếu hợp đồng cũ không rõ, cách an toàn không phải là cố giải thích quyền nhân thân thật hẹp để chống lại tác giả. Cách an toàn là liên hệ tác giả, trình bày phương án sửa đổi và xin sự đồng ý bằng văn bản trước khi thực hiện những thay đổi có khả năng ảnh hưởng đến sự toàn vẹn của tác phẩm.

Không cần biến vấn đề thành tuyên bố rằng tác giả phải “từ bỏ quyền nhân thân”. Điều quan trọng là sự đồng ý rõ ràng, có hiểu biết và bằng văn bản đối với phạm vi sửa đổi dự kiến.

7. Gợi ý điều khoản

Một điều khoản tốt không nên chỉ viết “Mọi quyền tác giả thuộc về bên thuê”. Câu đó không đủ để quản trị rủi ro về sửa đổi tác phẩm và quyền nhân thân.

Có thể quy định theo hướng: Tác giả xác nhận đã được thông báo và đồng ý bằng văn bản rằng Chủ sở hữu có quyền trực tiếp hoặc thông qua bên thứ ba chỉnh lý, biên tập, cải biên, chuyển thể, phát triển và làm tác phẩm phái sinh trong phạm vi được mô tả tại hợp đồng; đối với hình tượng nhân vật, bao gồm việc tiếp tục thể hiện nhân vật trong các tư thế, biểu cảm, trang phục, bối cảnh và tình huống khác nhau, cũng như thuê hoặc chỉ định họa sĩ khác tiếp tục thực hiện. Những thay đổi vượt quá phạm vi đã được đồng ý trước hoặc có khả năng ảnh hưởng đến quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm sẽ được đưa ra lấy ý kiến/chấp thuận bằng văn bản của tác giả.

8. Kết luận

Vụ Thần Đồng Đất Việt cho thấy quyền sở hữu quyền tác giả không biến tác giả thành người đứng ngoài tác phẩm do mình sáng tạo. Chủ sở hữu có quyền khai thác kinh tế, kể cả quyền làm tác phẩm phái sinh; tác giả vẫn có quyền nhân thân đối với hình thức thể hiện do mình sáng tạo.

Điều quan trọng trong vụ án không phải là buộc Phan Thị ngừng khai thác Thần Đồng Đất Việt, mà là xác lập giới hạn: quyền làm tác phẩm phái sinh không phải là giấy phép để làm biến dạng hình tượng của tác giả theo cách phương hại đến danh dự, uy tín của người sáng tạo.

Đối với luật sư tư vấn giao dịch, bài học còn thực tế hơn: nếu biết tác phẩm sẽ phải sửa đổi hoặc phát triển về sau, hãy xử lý quyền sửa đổi và sự đồng ý của tác giả ngay trong hợp đồng. Nếu hợp đồng cũ không rõ, hãy xin phép trước. Một văn bản đồng ý đúng lúc thường rẻ hơn rất nhiều so với nhiều năm tranh tụng.

Nguồn tham khảo công khai

- Bản án phúc thẩm số 774/2019/DSPT ngày 03/9/2019 của TAND TP.HCM.

- VnExpress, “Lê Linh là tác giả duy nhất của Thần đồng đất Việt”, 03/9/2019.

- VnExpress, “Đề nghị bác kháng cáo trong vụ Thần đồng đất Việt”, 29/8/2019.

- Tuổi Trẻ/PLO, các bài tường thuật phiên tòa sơ thẩm và phúc thẩm.

- Báo Pháp Luật Việt Nam, bài tường thuật phán quyết sơ thẩm.