Bình luận về Tờ trình Dự thảo Chỉ thị về tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ

I. Nhận xét chung từ góc độ luật sư sở hữu trí tuệ

Dưới góc độ của một luật sư hành nghề trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ , Tờ trình dự thảo Chỉ thị về Tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ là một văn bản có chất lượng cao, phản ánh tương đối đầy đủ các vấn đề cốt lõi mà cộng đồng chủ thể quyền, doanh nghiệp và các tổ chức hành nghề luật đang trực tiếp đối mặt trong thực tiễn thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam.

Tờ trình thể hiện rõ nhận thức của cơ quan quản lý nhà nước về khoảng cách giữa khung pháp lý hiện hành và hiệu quả thực thi trên thực tế, đặc biệt trong bối cảnh vi phạm quyền sở hữu trí tuệ ngày càng dịch chuyển mạnh sang môi trường số và các mô hình kinh doanh xuyên biên giới.

II. Những điểm tích cực đáng ghi nhận

1. Nhận diện đúng các “điểm nghẽn” trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ

Từ thực tiễn hành nghề, các luật sư sở hữu trí tuệ thường xuyên gặp các khó khăn sau: thủ tục xử lý kéo dài, thẩm quyền chồng chéo, tâm lý e ngại chuyển sang xử lý dân sự hoặc hình sự, và sự thiếu nhất quán giữa các cơ quan thực thi. Tờ trình đã phản ánh khá trung thực các vấn đề này, đặc biệt là:

- Việc xử lý vi phạm chủ yếu dừng ở biện pháp hành chính;
- Số lượng vụ việc được đưa ra tòa án dân sự hoặc xử lý hình sự còn rất hạn chế;
- Thiếu cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan thực thi và giữa cơ quan thực thi với chủ thể quyền.

Việc thẳng thắn chỉ ra các tồn tại nêu trên là bước đi quan trọng để tạo cơ sở chính trị cho các biện pháp thực thi mạnh mẽ hơn trong thời gian tới.

2. Nhấn mạnh thực thi trên môi trường số – phù hợp thực tiễn hành nghề

Trong thực tiễn tư vấn và tranh tụng, các vụ xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, nhãn hiệu trên môi trường số đang chiếm tỷ trọng ngày càng lớn và có mức độ phức tạp cao. Tờ trình đã xác định đúng trọng tâm này khi coi xâm phạm trên môi trường số là một trong những thách thức lớn nhất hiện nay.

Điều này phù hợp với thực tiễn mà các luật sư thường xuyên gặp phải, bao gồm: khó khăn trong thu thập chứng cứ điện tử, truy vết chủ thể vi phạm, xử lý các website đặt máy chủ ở nước ngoài, cũng như việc gỡ bỏ nội dung vi phạm trên các nền tảng xuyên biên giới.

3. Tạo kỳ vọng cải thiện môi trường bảo vệ quyền cho chủ thể quyền

Nếu Chỉ thị được ban hành và triển khai nghiêm túc, cộng đồng luật sư và chủ thể quyền có thể kỳ vọng vào:
- Sự nhất quán hơn trong cách tiếp cận xử lý vi phạm giữa các địa phương;
- Tăng cường vai trò của biện pháp dân sự và hình sự, thay vì chỉ dựa vào xử phạt hành chính;
- Rút ngắn thời gian xử lý và nâng cao tính dự đoán được của kết quả thực thi.

Đây là những yếu tố then chốt để doanh nghiệp và chủ thể quyền yên tâm đầu tư, khai thác và bảo vệ tài sản sở hữu trí tuệ tại Việt Nam.

III. Những vấn đề luật sư quan tâm và kiến nghị bổ sung

1. Vai trò của luật sư và đại diện sở hữu công nghiệp chưa được thể hiện rõ

Tờ trình chưa đề cập trực tiếp đến vai trò của luật sư, đại diện sở hữu công nghiệp và các tổ chức hành nghề trong chuỗi thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Trong khi đó, trên thực tế, đây là lực lượng trực tiếp hỗ trợ chủ thể quyền trong việc phát hiện, thu thập chứng cứ, đánh giá xâm phạm và tham gia tố tụng.

Từ góc độ hành nghề, cần cân nhắc:
- Ghi nhận vai trò của luật sư và đại diện sở hữu công nghiệp như một chủ thể hỗ trợ thực thi;
- Tăng cường cơ chế phối hợp giữa cơ quan thực thi và các tổ chức hành nghề chuyên sâu về sở hữu trí tuệ.

2. Cơ chế giám định – “nút thắt” lớn trong thực tiễn tranh chấp

Một trong những khó khăn lớn nhất mà luật sư gặp phải là thời gian và chất lượng giám định sở hữu trí tuệ. Tờ trình có đề cập đến vấn đề này nhưng chưa nhấn mạnh đủ mức độ ảnh hưởng của giám định đối với tiến độ và hiệu quả giải quyết tranh chấp.

Từ thực tiễn, việc hoàn thiện cơ chế giám định, nâng cao năng lực và trách nhiệm của tổ chức giám định là yếu tố then chốt để thúc đẩy xử lý dân sự và hình sự các vụ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

3. Cần gợi mở rõ hơn lộ trình tăng cường biện pháp tư pháp

Đối với cộng đồng luật sư, hiệu quả thực thi quyền sở hữu trí tuệ chỉ thực sự được cải thiện khi biện pháp tư pháp (dân sự và hình sự) được sử dụng thường xuyên, nhất quán và có tính răn đe. Tờ trình hiện mới dừng ở mức nhận diện vấn đề, chưa gợi mở rõ lộ trình hay định hướng cụ thể cho việc thúc đẩy các biện pháp này.

Việc Chỉ thị trong tương lai có các chỉ đạo rõ ràng về ưu tiên xử lý hình sự các vụ vi phạm nghiêm trọng, hoặc khuyến khích tòa án áp dụng mạnh mẽ các biện pháp dân sự, sẽ tạo tác động rất tích cực đến thực tiễn hành nghề luật sư.

IV. Kết luận từ góc độ hành nghề luật sư

Từ góc độ luật sư sở hữu trí tuệ, Tờ trình dự thảo Chỉ thị là một bước tiến quan trọng, thể hiện sự chuyển biến trong tư duy quản lý nhà nước về thực thi quyền sở hữu trí tuệ, từ cách tiếp cận mang tính hành chính sang cách tiếp cận mang tính hệ thống và phù hợp với thông lệ quốc tế.

Nếu được ban hành và triển khai nghiêm túc, Chỉ thị không chỉ giúp Việt Nam cải thiện vị thế trong các đánh giá quốc tế như Báo cáo Special 301, mà quan trọng hơn, sẽ góp phần xây dựng một môi trường pháp lý an toàn, dự đoán được và thân thiện hơn cho hoạt động sáng tạo, đầu tư và hành nghề luật sở hữu trí tuệ tại Việt Nam./.

(Công ty luật TNHH Phạm và Liên danh)